سیدعمران طباطبایی – مفهوم آزمایش و امتحان در مورد خداوند با آزمایش های ما بسیار متفاوت است. سربازان را برای این که از نظر جنگی نیرومند و قوی شوند به مانورها و جنگ های مصنوعی می برند و در برابر انواع مشکلات تشنگی، گرسنگی، گرما، سرما، حوادث دشوار و موانع سخت قرار می دهند تا ورزیده و آبدیده شوند. گر چه امتحانات الهی متفاوت است بعضی مشکل، بعضی آسان و قهراً نتائج آنها نیز با هم فرق دارد اما به هر حال آزمایش برای همه هست. کتاب مسلمانان جهان به امتحان عمومی انسان ها اشاره کرده می فرماید آیا مردم گمان می کنند بدون امتحان رها می شوند، نه، هرگز بلکه همگی باید امتحان دهند. ولی وسائل آزمایش خداوند منحصر به اینها نیست، امور دیگری نیز در این کتاب به عنوان وسیله امتحان آمده است مانند فرزندان، پیامبران و دستورات خداوند، حتی بعضی از خواب ها ممکن است از وسائل آزمایش باشد، شرور و خیرها نیز از آزمایش های الهی محسوب می شوند.

توجه به تاریخ پیشینیان و بررسی موضع آنان در برابر آزمایش های الهی برای آماده ساختن روح انسان نسبت به امتحانات پروردگار، بسیار مؤثر است. اما توجه به این حقیقت که این مشکلات طاقت فرسا و آزمایش های سخت الهی برای همه اقوام و ملت ها در طول تاریخ وجود داشته، سبب افزایش نیروی پایداری انسان می شود.

بدون تردید و بر اساس معارف دینی همۀ مؤمنین در سراسر زندگی خود در معرض امتحان الهی قرار می‌گیرند. اهمیت آزمایش‌های الهی در زندگی انسان تا به آن حد است که سعادت او مستلزم موفقیت در این آزمون است و شکست در آن موجب شقاوت او است.

توجه به هدف و مسیر کمال معنوی و چشیدن لذت معنوی، در نظر گرفتن جنبۀ تطهیری بلایا، توجه به آثار نیک در تحمل بلاها، مقایسه بین آورده‌ها و از دست داده ها، مقایسه بین لذت خالص و ناخالص، توجه به آثار معنوی صبر و آثار زشت جزع با مراجعه به آیات و روایات فراوان مسلمانان به آنها پرداخته و آنها را حل کرد.

در بلا و مصیبت وقتی خدا ضربه جانی و مالی می‏زند، انسان از نظر ظاهری کاری نمی‌تواند بکند. شخص در باب بلا و مصیبت برای عمل میدانی ندارد و از نظر ظاهر، کاری از او بر نمی‏ آید چون خدا آنچه داده بود از او گرفته است. کاری که در اینجا از عبد ساخته است و خدا خواسته است، این است که از نظر درونی آرام باشد و تحمّل کند اما در باب حرام، میدان عمل از نظر بیرون، باز است.

حرام یعنی یک عمل ظاهری مطابق با شهوت یا غضب که انسان می‏تواند انجام بدهد و همۀ وسائل و ابزار هم موجود است. اینجا می‌تواند هم درون را و هم بیرون را مهار کند و هم می‏تواند موافق با قوای حیوانی عمل کند و لذّت حیوانی هم ببرد زیرا میدان برای او باز است اما در عین حال می‌گویند که دست به سمت حرام دراز نکن لذا صبر از حرام افضل از صبر بر بلا است.

استمداد از نیروی ایمان و الطاف و امداد الهی در بروز حوادث دشوار، انسان را از پای درمی آورد زیرا هر انسان معمولی در مشکلات، گرفتار اضطراب و ترس و سردرگمی می‌شود اما دوستان خدا چون برنامه و هدف روشنی دارند، آرام به راه خود ادامه می‌دهند.

پس اگر کسی می خواهد بفهمد که در آزمون زندگی چه نمره و امتیازی کسب کرده است باید بشناسد و ببیند که در فراز و نشیب های زندگی چه تکلیفی به عهده او است و آیا آن را در زمان مقرر و همان گونه که خدا خواسته انجام داده است. آیا در آغاز و حین انجام عمل یا بعد از آن جزَع و فزَع، بی صبری و کم حوصلگی نداشته است و به خدا بد بین نشده و در گفتار و عمل از محور تکلیف و تقوا منحرف نشده. آیا پیوسته تکیه گاهش در همه مراحل خدا بوده و به او و وعده هایش اعتماد داشته و میزان اعتماد و خوش بینی اش چقدر بوده. در فرایند یک کار از قصد و نیت آغازین تا مراحل انجام عمل و بعد از فراغ از آن چه میزان اخلاص داشته است.

سنت آزمایش یك سنت ثابت و لایتغیر الهى است و چنین نیست كه خدا در طول تاریخ گاهى به صورت اتفاقى كسانى را آزمایش میكند. این سنت همیشگى كه براى همه انسان‏هاست، گاهى به صورت آزمایش‏ هاى ساده و در قالب تكالیف روزمره همه ما است و گاهى نیز آزمایش ‏هایى بزرگ است كه نتایج آن فراگیر و سرنوشت ‏ساز است و در جامعه اثر مهمى دارد.

به طور كلى دو عامل اصلى موجب مردود شدن انسان در امتحانات می شود که یكى نا آگاهى و نداشتن شناخت صحیح و دیگرى هوا پرستى و به دنبال هوا و هوس رفتن است. اگر ما بخواهیم مبتلا به انحرافات نشویم و سعادت دنیا و آخرت‏مان را به باد ندهیم هر كس باید در بُعد فردى تلاش كند ابتدا آگاهی هاى لازم را كسب كند و اگر خود او نمیتواند در احكام و مسایل مورد نیاز صاحب ‏نظر و مجتهد بشود، دست‏كم كسانى را شناسایى كند كه با تقوا، با صلاحیت و مورد اعتماد باشند تا به كمك آنها شناخت صحیح را به دست آورد و اگر چنین نكنیم، همانند بسیارى از جریانات تاریخى از صدر اسلام تاكنون ساده ‏اندیشى، سطحی نگرى و ظاهر بینى افراد و تقلید كوركورانه موجب انحراف جامعه از مسیر صحیح خواهد شد.

هرگز این چنین نیست که رفاه نشانة کرامت شخص مرفّه و رنج، زمینه تحقیر انسان رنجور باشد. اما انسان چون خداوند به کرم خود او را نعمتی برای آزمایش و امتحان بخشد در آن حال مغرور نعمت شود و گوید خدا مرا عزیز و گرامی داشت و چون او را برای آزمودن تنگ روزی و فقیر کرد میگوید خدا مرا خوار گردانید. روایات متعددی وارد شده که هیچ گرفتاری و بلائی به شما نمی رسد جز به سبب گناهان و بعد از هر گناهی خداوند به انسان گوشمالی می دهد تا متوجه عیب خود شود و برگردد. در روایت همچنین آمده که هیچ رگی نزند و هیچ پایی به سنگ نخورد و هیچ سردرد یا مرضی رخ ندهد مگر در اثر گناه.

از آنجا که بحث ما درباره‌ آزمایش‌های الهی است، قهراً ممتحن خدا خواهد بود که بندگان خود را در آزمایش‌های مختلفی قرار می‌دهد. تمامی امتحانات الهی حکیمانه است و اهداف متنوعی مانند آشکار کردن باطن انسان‌ها و تربیت مؤمنان و استحقاق بهشت و جهنم را دارد. امتحان الهی با این که متناسب با سن و شأن و نیاز امتحان‌ شوندگان است اما با این حال، واکنش‌های متنوعی از سوی امتحان‌ شوندگان را به دنبال دارد. گروهی بی‌قراری یا کفر ورزیده و گروهی صبر پیشه می‌کنند و حتی فراتر از آن به شکر و رضایت و تسلیم در برابر خداوند روی می‌آورند.

همچنین، فقط انسان‌های عادی نیستند که امتحان می‌شوند بلکه سنت الهی چنین است که مؤمنان و حتی انبیاء نیز امتحان می گردند چنان‌ که در کتاب مسلمانان آمده ابراهیم (ع) بعد از موفقیت در امتحانات متعدد، به مقام امامت رسید. برخی از محققان، با رجوع به آموزه‌های این کتاب متذکر شده‌اند که امتحانات الهی برای این که به اهدافش یعنی آشکار کردن باطن انسان‌ها و تربیت و پرورش آنها و استحقاق بهشت یا جهنم و غیره دست یابد، متناسب با سنّ و شان و نیاز امتحان‌ شوندگان طراحی شده‌ است.

انتهای پیام/